HOFIZ XORAZMIY “DEVONI”DA GRAMMATIK SHAKLLARNING KO‘P FUNKSIYALILIGI VA SEMANTIK TARAQQIYOTI

Abstract

Mazkur maqolada Hofiz Xorazmiy “Devoni”dagi grammatik shakllarning ko‘p funksiyaliligi va semantik taraqqiyotini o‘rganish masalalari yoritiladi. Tadqiqotning maqsadi devon matnida qo‘llangan grammatik shakllarning kontekstga bog‘liq ma’no va vazifalarini aniqlash, ularning badiiy nutqdagi imkoniyatlarini tarixiy grammatika nuqtayi nazaridan tavsiflashdan iborat. Tahlilda kelishik, egalik, ko‘plik hamda fe’lning zamon, mayl va shaxs-son shakllarining grammatik ma’nosi bilan kontekstda yuzaga keladigan semantik xususiyatlarini farqlashga e’tibor qaratiladi.

Tadqiqot tarixiy-tavsifiy, kontekstual-semantik va qiyosiy tahlil usullariga asoslanadi. Grammatik shakllarni o‘rganishda ularning sintaktik qurshovi, boshqa birliklar bilan munosabati, she’riy matndagi qo‘llanish sharoiti hamda lirik ifodadagi vazifasi asosiy mezonlar sifatida belgilanadi. Shaklning turli kontekstlarda qo‘llanishi uning ko‘p funksiyaliligini tavsiflashga xizmat qilsa, semantik taraqqiyot haqidagi xulosalar tegishli tarixiy manbalar bilan qiyoslashni talab etadi. Shu bois bir matn doirasidagi ma’no farqlari bilan til tarixida yuz bergan semantik o‘zgarishlar alohida ko‘rib chiqiladi.

Maqolada grammatik ma’no, kontekstual ma’no va uslubiy vazifani o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilish yondashuvi taklif etiladi. Mazkur yondashuv Hofiz Xorazmiy she’riy tilining grammatik xususiyatlarini izohlash, shakl va ma’no munosabatini aniqlashtirish hamda tarixiy badiiy matnlarni lingvistik talqin qilish uchun metodik asos yaratishga qaratilgan.