“ULTIMA RATIO” PRINSIPINING NAZARIY ASOSLARI VA JINOYAT HUQUQIDAGI O„RNI
Keywords:
ultima ratio, qonun, prinsip, huquq, proporsionallik, jazo tayinlash, jinoyat, jinoyatchilik,Abstract
Mazkur maqola jinoyat huquqida ―ultima ratio‖ prinsipi — ya‘ni
jinoyat qonunchiligi faqat eng so‗nggi chora sifatida qo‗llanilishi lozimligi g‗oyasini
o‗rganadi. Ushbu prinsip jinoyat qonunlari qo‗llanilishining chegaralarini belgilab, ortiqcha
kriminalizatsiya va jazolashdan saqlanishni maqsad qiladi. Maqolada prinsipning tarixiy
shakllanishi, zamonaviy huquqiy tizimlardagi qo‗llanilishi hamda prinsipning nazariy
yondashuvi tahlil qilinadi. Shuningdek, prinsipning huquqda tutgan o‗rni, subsidiarlik va
proporsionallik tamoyillari bilan aloqasi ko‗rib chiqiladi. Maqola jinoyat huquqining
legitimligi va samaradorligini ta‘minlashda ―ultima ratio‖ prinsipining ahamiyati xorij
olimlarining fikrlari orqali yoritiladi.
References
Dunyo aholisi haqida umumiy ma‘lumot saytining ma‘lumotlar bazasi [The world
population review]. 2025. Available at: https://worldpopulationreview.com/country
rankings/crime-rate-by-country.
O‗zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan taqdim etilgan jinoyat ishlari bo‗yicha
sudlarning
-yil
asosiy
ko‗rsatkichlari.
Aviable
at:
https://stat.sud.uz/assets/uploads/criminal/pdf/criminal-2024-full.pdf.
O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi ―O‗zbekiston – 2030‖
strategiyasi to‗g‗risida‖ gi PF-158-son Farmoning 1-ilovasi 87-bandi//Qonunchilik
ma‘lumotlari milliy bazasi, 12.09.2023-y., 06/23/158/0694-son.
Rudolf Wendt. ―Ultima Ratio‖ tamoyili va mutanosiblik prinsipi [The principle of ―ultima
ratio‖and/or the principle of proportionality]. Oñati Socio-Legal Series Volume 3 No. 1
(2013), p. 81-94 at 84. Available at: https://shorturl.at/7OC6I.
Salayev N.S. Classical Ideas of the Ultima Ratio Principle in the Modern Criminal Law
Paradigm. Excellencia: international multi-disciplinary journal of education. Volume 02,
issue 07, 2024. p 282-292. p 283.
Piet Hein van Kempen. Jinoyat huquqi va inson huquqlari – kirish [Introduction –
Criminal Law and Human Rights], Criminal Law and Human Rights, The International
Library of Essays on Criminal Law, England/USA: Ashgate, 2017, pp. 1-23 at p.1.
Available at: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2953285.
Panu Minkkinen. Jinoyat huquqi doktrinasi va oxirgi chora [If Taken in Earnest‖:
Criminal Law Doctrine and the Last Resort]. 45 The Howard Journal 5 (2006), pp.
-536 at p. 525. Available at: https://shorturl.at/DzztA.
F.Sgubbi. Jami jinoyat qonuni. Qonunsiz, haqiqatsiz, aybsiz jazo [Il diritto penale
totale. Punire senza legge, senza verità, senza colpa] Italiya, Il Mulino nash., 2019, p.
, at p. 23.
Stojanović Z. Granice, possibilities and legitimacy of criminal protection. Beograd:
Savremena administracija, 1987. 115 str.; Garland D. Kultur der Kontrolle:
Verbrechensbekämpfung und soziale Ordnung in der Gegenwart. Frankfurt: Campus
Verlag, 2008. P.394; Schünemann B. Das Strafrecht im Zeichen der Globalisierun.
Goltdammer‘s Archiv für Strafrecht, 150, no. 5 (2023): 299–313; Albrecht P.-A.
Spezialprävention angesichts neuer Tätergruppen. Zeitschrift für die gesamte
Strafrechtswissenschaft, 97, no. 4 (2019): 831–870.
Tagansev N. S. Russkoe ugolovnoe pravo. V 2 chastjah. Chast' 2. — Moskva.: Yurayt,
— 446 s.
Cf. European Parliament resolution of 22 May 2012 on an EU approach to criminal law
(2010/2310(INI)), Official Journal of the European Union C 264 E/7, para I. 2025.
European Parliament. Available at: https://shorturl.at/PesJh. Rudolf Wendt. ―Ultima
Ratio‖ tamoyili va mutanosiblik prinsipi [The principle of ―ultima ratio‖and/or the
principle of proportionality]. Oñati Socio-Legal Series Volume 3 No. 1 (2013), p. 81-94
at 86. Available at: https://shorturl.at/7OC6I.
Douglas Husak. Ultima Rationi joriy etish: shubhali baholash [Applying Ultima Ratio:
A Skeptical Assessment], Ohio State Journal of Criminal Law (2005), p. 535-545 at
-540. Available at: https://shorturl.at/nF7R1.
Panu Minkkinen. ―Oxirgi chora‖: axloqiy yoki huquqiy prinsipmi? [The ―Last Resort‖:
A Moral and/or Legal Principle?], 3 Oñati Socio-legal Series 1 (2013), pp. 21-30, at p.
Available at: https://shorturl.at/mpbJn.
Ronald M. Dworkin. Qoidalar modeli [The Model of Rules], 35 The University of
Chicago Law Review new edition, 2022, pp. 14-46 at p. 22-29.
H.H.Jescheck. Jinoyat huquqi bo‗yicha darslik [Lehrbuch des Strafrechts: Allgemeiner
Teil. 5. Auflage], Berlin, last edition by Duncker & Humblot, 2016, pp. 1029, at p. 3.
Moore M. Aybni belgilash. Jinoyat huquqi nazariyasi [Placing Blame: A Theory of the
Criminal Law], Oxford, new edition by Clarendon Press, 2019, pp. 849, at 595-609.
https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199599493.003.0014.
D.Husak. Ortiqcha krimizalizatsiya qilish: jinoyat qonunining chegaralari
[Overcriminalization: The Limits of the Criminal Law]. Oxford, Oxford University
Press, 2009, pp. 248, at p. 231.
Edgardo Rotman. Jazodan tashqari: jinoyatlarni reabilitatsiya qilish bo‗yicha yangi
nuqtayi nazar [Beyond Punishment: A New View on the Rehabilitation of Criminal
Offenders], USA, Greenwood Press, 1990, pp. 227.
Piet van Kempen, M.Jendly. Jinoiy odil sudlov va ultima ratio prinsipi: cheklash, tahlil
va ko‗rib chiqish zarurati [Criminal Justice and the Ultima ratio principle: Need for
limitation, Exploration and Condireration]. UK, Cambridge, Intersentia publish, 2019,
pp. 49, p. 14. Available at:
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3499004.
Sh.Monteske. Qonunlar ruhi. – M. Tirilish nashriyoti. Toshkent-2024. – b.288, b 231.




