BOSHLANGʻICH TAʼLIMDA RAQAMLI DIDAKTIK OʻYINLAR ORQALI OʻQUVCHILARNING MUAMMOLI FIKRLASH KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISHNING PSIXO-PEDAGOGIK MEXANIZMLARI
Keywords:
raqamli didaktik oʻyinlar, muammoli fikrlash, boshlangʻich taʼlim, muammoga asoslangan oʻqitish, yaqin rivojlanish zonasi, kognitiv yuk, adaptiv scaffold, neyrokognitiv mexanizmlar, mahalliy RDO, oʻzbek taʼlim tizimi.Abstract
Ushbu tezis boshlangʻich taʼlimda raqamli didaktik oʻyinlar (RDO) orqali oʻquvchilarning muammoli fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishning psixo-pedagogik va neyrokognitiv mexanizmlarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Polyaning muammoli fikrlash modeli, Jonassenning muammoga asoslangan oʻqitish nazariyasi, Papertning konstruktivizmi va Mayerning kognitiv yuk nazariyasi asosida RDOning muammo makoni navigatsiyasi, adaptiv scaffold va kollaborativ interaksiyalarga taʼsiri koʻrib chiqiladi. Meta-tahlillar (Vogel et al., Wouters et al.) natijalari RDO muammoli fikrlashni 0.42–0.68 effekt hajmida oshirishini tasdiqlaydi. Neyrokognitiv jihatdan gamma-toʻlqin sinkronizatsiyasi va prefrontal funksiyalarning kuchayishi qayd etiladi. Oʻzbekiston kontekstida mahalliy RDO (masalan, “Bilimdon” ilovasi) reja tuzish bosqichini 41% ga yaxshilagan. Amaliy tamoyillar (ochiq muammolar, tezkor feedback, blended learning), cheklovlar (raqamli tafovut, odatlanish, transfer muammosi) va tavsiyalar muhokama etiladi. Tezis RDOni kognitiv kapitalni strategik oshirish vositasi sifatida baholaydi va mahalliy platformalar boʻyicha longitudinal tadqiqotlar zarurligini taʼkidlaydi.
References
Engel, A. K., Fries, P., & Singer, W. (2001). Dynamic predictions: Oscillations and synchrony in top-down processing. Nature Reviews Neuroscience, 2(10), 704–716.
Jonassen, D. H. (1997). Instructional design models for well-structured and ill-structured problem-solving learning outcomes. Educational Technology Research and Development, 45(1), 65–94.
Mayer, R. E. (2005). The Cambridge handbook of multimedia learning. Cambridge University Press.
Newell, A., & Simon, H. A. (1972). Human problem solving. Prentice-Hall.
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Polya, G. (1945). How to solve it. Princeton University Press.
Qodirova, Sh. T. (2023). Raqamli didaktik oʻyinlar orqali boshlangʻich sinf oʻquvchilarida muammoli fikrlashni rivojlantirish. Pedagogika va psixologiya jurnali, 5(1), 89–104.
Shaffer, D. W. (2006). How computer games help children learn. Palgrave Macmillan.
Sweller, J. (2011). Cognitive load theory. In J. P. Mestre & B. H. Ross (Eds.), The psychology of learning and motivation: Cognition in education (Vol. 55, pp. 37–76). Academic Press.
Vogel, J. J., Vogel, D. S., Cannon-Bowers, J., Bowers, C. A., Muse, K., & Wright, M. (2006). Computer gaming and interactive simulations for learning: A meta-analysis. Journal of Educational Computing Research, 34(3), 229–243.
Wouters, P., van Nimwegen, C., van Oostendorp, H., & van der Spek, E. D. (2013). A meta-analysis of the cognitive and motivational effects of serious games. Journal of Educational Psychology, 105(2), 249–265.
