“Dori vositalarining noto„g„ri iste‟moli: muammolar va profilaktika yo„llari”, – Antibiotiklar va boshqa dorilarni o„zboshimchalik bilan qabul qilish oqibatlari
Keywords:
antibiotiklar, dori vositalari, o‗zboshimchalik, salbiy oqibatlar, dorixona, profilaktika, farmatsevtika, sog‗liqni saqlash, tibbiy savodsizlik, infektsiyalar, muvofiqlashtirilmagan davolanish, rezistentlik, noto‗g‗ri foydalanish, nazorat mexanizmlari, telemeditsina, axborot vositalari, tibbiy madaniyat, dori ta‘siri, farmatsevt nazorati, sog‗lom turmush tarziAbstract
Bugungi kunda dori vositalarining, ayniqsa antibiotiklarning
o‗zboshimchalik bilan qo‗llanishi jahon sog‗liqni saqlash tizimi oldida dolzarb muammo
sifatida maydonga chiqmoqda. Ko‗pgina hollarda bemorlar vrach tavsiyasisiz, faqatgina
tanishlar, internet yoki avvalgi tajriba asosida o‗zlariga dori yozib, o‗z holicha
davolanishga harakat qiladilar. Bu holat, ayniqsa, antibiotiklar bilan bog‗liq bo‗lgan
holatlarda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: dori moddalarga qarshilik (rezistentlik)
kuchayadi, kasalliklar surunkali shaklga o‗tadi, nojo‗ya ta‘sirlar ortadi va aholi orasida
dorilarga ishonchsizlik paydo bo‗ladi. Mazkur maqolada dori vositalarining noto‗g‗ri va
o‗zboshimcha iste‘molining asosiy sabablari, ayniqsa aholining tibbiy savodxonlik
darajasining pastligi, tibbiy xizmatga bo‗lgan ishonchsizlik, dorixonalardagi nazoratsiz
savdo holatlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada antibiotiklarga nisbatan
kuchayib borayotgan qarshilik, OIV, sil, gijjalar va boshqa infeksiyalarni davolashda
yuzaga kelayotgan qiyinchiliklar ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Muammoning
profilaktikasi sifatida, birinchi navbatda aholining tibbiy madaniyatini oshirish, dorilarni
faqat vrach ko‗rsatmasiga asosan qabul qilishni targ‗ib etish, farmatsevtlar va dorixonalar
faoliyatini tartibga solish, shuningdek, ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar
orqali tushuntirish ishlarini kuchaytirish zarurligi ta‘kidlanadi. Bundan tashqari, milliy
darajada monitoring tizimlarini joriy etish, antibiotiklar iste‘molini nazorat qiluvchi
siyosiy-huquqiy mexanizmlarni mustahkamlash kabi takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, maqolada sog‗liqni saqlash tizimi, farmatsevtika sohasi va jamiyat
o‗rtasida samarali hamkorlik orqali dori vositalarining noto‗g‗ri iste‘moliga qarshi
kurashish strategiyalari ishlab chiqilishi zarurligi asoslab beriladi.
References
Ventola, C. L. (2015). ―The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats.‖
Pharmacy and Therapeutics, 40(4), 277–283.
World Health Organization. (2021). Antimicrobial resistance: Global report on
surveillance. Geneva: WHO.
SSV Matbuot xizmati. (2023). ―Dorixonalar faoliyatiga oid tahliliy hisobot.‖
www.sanepid.uz
O‗zbekiston Respublikasi Sog‗liqni saqlash vazirligi. (2022). ―Aholi orasida dori
vositalarini retseptsiz qabul qilish holatlari yuzasidan monitoring natijalari.‖
Ross, J. S., & Krumholz, H. M. (2013). ―Prescribed drugs and their unexpected harms.‖
BMJ, 346, f2399.
ВОЗ (Всемирная организация здравоохранения). "Лекарственная грамотность
населения: рекомендации и стратегии", 2022.
World Health Organization. ―Antibiotic resistance.‖ WHO Fact Sheets, 2021.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antibiotic-resistance
O‗zbekiston Respublikasi Sog‗liqni saqlash vazirligi. ―Antibiotiklardan oqilona
foydalanish milliy dasturi‖, Toshkent, 2023.
Ventola, C. Lee. "The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats." Pharmacy
and Therapeutics, vol. 40, no. 4, 2015, pp. 277–283.
Davies, Julian, and Dorothy Davies. "Origins and evolution of antibiotic resistance."
Microbiologia e Biotecnologia, vol. 3, 2010.
World Health Organization (WHO). Antibiotic resistance. 2024. Available at:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antibiotic-resistance
Ventola, C. Lee. "The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats." Pharmacy
and Therapeutics 40.4 (2015): 277.
Khatib, R., et al. "Prevalence and predictors of self-medication with antibiotics in the
Middle East and North Africa region: A systematic review." Antimicrobial Resistance &
Infection Control, 2020.
O‗zbekiston Respublikasi Sog‗liqni Saqlash Vazirligi. Antibiotiklar bo‗yicha milliy
qo‗llanma. Toshkent, 2022.
Hadi, Mohammad Amin, et al. "Public knowledge, attitudes, and practices toward
antibiotic use and resistance: a cross-sectional study among Iranian population." BMC
Public Health 21.1 (2021): 1–10.
World Health Organization. (2022). Addressing the misuse of medicines and
antimicrobial resistance. Geneva: WHO Press.
O‗zbekiston Respublikasi Sog‗liqni saqlash vazirligi. (2023). Aholining dori
vositalaridan foydalanish madaniyatini oshirish bo‗yicha chora-tadbirlar. Toshkent: SSV
nashriyoti.
Bekmurodov, A. (2021). "Dori vositalari va ularning jamiyat salomatligidagi o‗rni."
O‗zbekiston farmatsevtika jurnali, 3(45), 22–29.
